Wat

bildtspraakfoto-johan-de-jong-3D’r is wat dat mij as Bildtsprater alle keren in de weeg sit at ik myn mônd open doen of ’n kolumn skriif. Weliswaar foorsiet de prachtige Bildtse taal in ’n hele hoop. En at d’r even gyn woorden foorhannen binne, hew ik d’r altyd arighyd in om te soeken naar ’n Bildts ekwifalint (of licht-sadistys de redaksy fan  de Bildtse Post te dwingen op soek te gaan, soa as naar goed Bildts foor ’equivalent’ of ’weliswaar’).

Bepaalde woorden bestaan helendal niet in ’t Bildts.  Over ’t algemeen gyn probleem wat mij angaat. D’r is al genog geouwehoer. En: ”Waarover men niet spreken kan, daarover moet men zwijgen,” skriift  Wittgenstein. Maar d’r is ’n útsondering. ’n Woord dat ik soa faak norig hew dat ik in elke kolumn mînstens drie sinnen skrive mot der ’t je grammatikaal de  bonken over breke. ’n Woord dat hest myn bestaansreden as filosoof is, dat ’t raadsel fan de gehele eksistînsy útdrukt, en dos een fan de meest  simpele en meest brúkte woordsys is die ’t d’r binne (temînsen, in de talen die’t wy hewwe).
Ik hew ’t over ’iets’. Dat wil sêge: wat de Hollanders ’iets’ noeme. Etwas foor de Dútsers.
De Romaanse talen pakke ’t wat omslachtiger an. Sij sêge letterlik ’een of ander ding’: something (quelque chose, qualcosa). Nou is dat niet ideaal. Want ’iets’ likent mij breder dan de fersameling ’dingen’. Liefde  is beslist ’iets’, maar is ’t ok ’n ding? Ik sou sêge fan niet. Love is wel something, maar niet some thing. Trouwens, ’iets’ onterecht foor ’n ’ding’ ansien is  ’n bekind probleem (fooral binnen ’t marxisme) en het ’n naam: ferdingliking.
De term beskriift ’t onterecht ansien fan mînslike produkten, ideeën of  reasys foor netuurlike dingen. Mooiere naam: reïfikasy, ferwizend naar ’t Latijnse ’res’, wat wel fertaald wort met ’ding’, ’saak’ of ’t meer filosofise en  onkige ’substantie’. Mooiste naam: hypostasering, wat werom gaat op ’t Gryks: ferselsstandige, of behandele as ’iets’ dat op syn/hursels bestaat.
Maar over ’t ferskil tussen dingen en ietsen doen ik niet moeilik soalang d’r ’n akseptabel woord foor ’iets’ bestaat. Nou protestere jou dat ’t Bildts wel deeglik wat het dat ’iets’ fertaalt, naamlik ’wat’. ’Wat’ het ’t selde probleem as ding, al is ’t ietsje beter (mag ’ietsje’ wel?). Wat de marxisten over  ferdinglijking sêge, sêge Heidegger en ânderen over ’wat’: dat ruugweg sont Plato ôns begryp fan de werklikhyd beperkt is deur datgene wat wy as ’n ’wat’  begripe kinne.
Bij eandsybeslút hewwe wij ’t over wat, of âns hewwe wy ’t over niks. Maar de mîns is folgens Heidegger gyn ding en ok gyn ’wat’, en dat geldt ok foor ’t  onderwerp fan de foor him enige echte filosofise fraag: ”wat is de zin van zijn?” Dat ok die fraag in ’t Bildts niet fertaalber is (De sin fan weze? De sin fan  binne?), sil folgens goenent ’n segen foor ’t Bildt weze. Skeelt ’n hoop gedoe. Maar dat is foor ’n andere kolumn.
Myn groatste probleem met ’t Bildtse ’wat’ is dan ok grammatikaal: de woordkombinasy der ’t ik ’t meest ferlet fan hew is ’iets wat’. Dat wort, soa as in de eerste sin fan deuze Bildtspraak, de onhandige kônstruksy ’wat dat’. Of nag erger: de druppel waar foor mij myn onsúksesfolle poging om in ’n forige kolumn in ’t Bildts te skriven: ’hij probeerde iets wat niet lukte’. Sou dat worre: ’hij prebeerde wat wat niet lukte’? Die fertaling waar wat dat niet lukte. ’Iets’ is mij dierber want iets is ’t onbepaalde.
Onbepaaldhyd is goud foor de kolumnist. Met ’iets’ is de skriver as ’n skilder die ’t niet forf produseert maar doek, soadat de lezer sels klidere kin. Ik staan open foor alle forms fan wat ôns pake ”nij Bildts” noemde, at ’iemand’ (goed Bildts: ’een’ – nag ’n kolumn) iets/wat weet om dut probleem met op te lossen.

Johan de Jong

Bildtse Post