Bildts is mengtaal, maar experts somber over toekennen status

Het Bildts is een mengtaal die noch als Nederlands, noch als Fries dialect kan worden gekenmerkt. Het is een taal die op eigen benen staat. Dat stellen onderzoekers Paulus van Sluis, Eric Hoekstra en Hans van de Velde in een wetenschappelijk artikel in International Journal of the Sociology of Language over de taalstatus en taalgeschiedenis van het Bildts. Het doorwrochte onderzoek overtuigt, maar experts zijn somber of het de Bildtse taal ook kan helpen aan de zo vurig gewenste ’taalstatus’.

Door Gerard de Jong - In hun artikel laten de onderzoekers zien dat het Bildts een mengtaal is gevormd uit een overwegend Zuidhollandse woordenschat, met latere bijmenging van Friese leenwoorden. De grammatica van het Bildts daarentegen heeft een sterk Friese inslag gekregen, doordat de Bilkerts zelf veelal tweetalig waren en doordat er veel Friese  import op het Bildt is komen wonen. ”Het Bildts is dus noch een dialect van het Fries, noch van het Nederlands,” zo concluderen de onderzoekers.
Het is van groot belang – ook al is het symbolisch – voor het voortbestaan van het Bildts dat de taal wordt erkend. Met het oog op de aanstaande herindeling zijn de zorgen over het lot van het Bildts bij de gemeente en provincie alleen maar gegroeid. Het Bildt heeft een aanvraag gedaan om de taal erkend te laten krijgen onder het Europees Handvest voor Minderheidstalen. Die erkenning zou de taal meer zekerheden geven.
Het nieuwe onderzoek is niet gedaan om deze aanvraag te ondersteunen – het was al gaande – maar geeft het Bildts als taal wel ”handen en voeten”, zo stellen de onderzoekers. Zij stellen dat het Bildts als mengtaal gezien mag worden, en niet ’slechts’ als dialect. Uit de samenvatting van het rapport: ”Waarom is men op het Bildt niet geheel overgestapt op het Fries? Het antwoord hierop is dat de Bilkerts een sterk identiteitsbesef hadden: zij waren geen Friezen! Omdat mensen zich niet bewust waren van grammatica, kon de Friese grammatica het Bildts binnensluipen.
Bewustzijn van woorden met een duidelijke betekenis maakte echter dat een groot deel van de Zuidhollandse woordenschat in het Bildts bewaard bleef.” Oftewel: het Bildts kent teveel Nederlandse woorden om een Fries dialect te zijn. Tegelijkertijd heeft het teveel overeenkomsten met de Friese grammatica om een Nederlands dialect te zijn. Conclusie van de onderzoekers: het is van geen van beide een dialect, maar een mengtaal.
”Wij hopen dat we de beleidsmakers van het Ministerie, die over de erkenning van het Bildts als taal beslissen, van dienst kunnen zijn met onze analyse van het Bildts als een mengtaal, die noch als dialect van het Fries, noch als dialect van het Nederlands gezien kan worden’, zegt co-auteur Eric Hoekstra van de Fryske Akademy, al is hij somber over de kansen op de taalstatus.
’Unike kombinaasje’ - Hoekstra: ”It Biltsk blykt in unike kombinaajse. De wurdenskat is foar in grut part Súd-Hollansk, de grammatika is gruttendiels as Fryske grammatika. It Biltsk is dertroch gjin dialect fan it Nederlâns, troch de Fryske gramatika. En gjin Frysk dialekt, troch de folle wurden út it Nederlâns. Dit ûndersyk bewiist dat it Biltsk in mingtaal is, en gjin dialekt. Dat is wichtig.”
’Nuver’ - Het ministerie heeft de Taalunie gevraagd om advies, over het al dan niet laten herkennen van het Bildts als taal onder het Europees Handvest. Hoekstra vindt dat vreemd. ”Dat is hiel nuver. De Taalunie is der foar de ’uny’ fan it Nederlâns en Flaams, en wit eigenlik neat fan streektalen en dialekten. Se hiene better it Meertens Instituut freegje kinnen. De Taalunie hat earder ek negatyf adfisearre oer it erkennen fan it Limburgs en it Zeeuws.” Hoekstra vreest dat het onderzoek bovendien te laat komt. ”Ik leaw dat de Taalunie har adfys al  jûn had, it is allinnich noch net iepenbier. Mar foar it Biltsk, status of net, jouwt dit hoe dan ek mear hannen en fuotten oan de taal.”

’Uiteindelijk is het vooral politiek; de wil ontbreekt’

Taalwetenschapper Marc van Oostendorp houdt zich al jaren bezig met statusaanvragen voor talen. Hij liet maandag in een reactie op het onderzoek weten ”veel reden voor pessimisme” te zien over de Bildtse aanvraag. ”Ik kijk vooral naar de argumentatie om een taal erkend te laten krijgen, en of dat houdbaar is. Dan ben ik er voor het Bildts bepaald niet  gerust op.”

Volgens Van Oostendorp biedt het Europees Handvest veel ruimte voor interpretatie. ”In het Handvest staat, kort gezegd, dat een taal geen dialect van een standaardtaal mag zijn. Het Brabants is bijvoorbeeld een dialect van het Nederlands, en komt daardoor niet in aanmerking. Maar je kunt, helaas, alle kanten op met het Handvest. Het is uiteindelijk vooral politiek. En de politieke wil lijkt te ontbreken.”
Het Nedersaksisch werd ooit erkend als taal, mede door een stevige lobby van politici als Johan Remkes en Henk Kamp, die beide uit dat taalgebied komen. Daarna strandden  pogingen van het Limburgs en het Zeeuws echter. ”Het zou te weinig afwijken van het Nederlands, was het argument.” Van Oostendorp denkt dat men in Den Haag vooral geen zin  heeft in ’gedoe’. ”De Taalunie is eigenlijk tegen elke nieuwe erkenning, net als de overheid. De Taalunie zet zich in voor de standaardtaal, het Nederlands. Ze willen niet dat streektalen wat van het Nederlands afknabbelen of de positie van het Nederlands zou verzwakken.
De onderzoekers concluderen dat het Bildts niet gerelateerd is aan een standaardtaal. Het stamt niet af van het Nederlands of het Fries, maar zou een unieke mix zijn, een mengtaal. Dat is een vereiste om erkend te worden als taal. Maar ik zie nog steeds weinig hoop voor de Bilkerts. We kunnen de geschiedenis uit taal construeren: het onderzoek geeft een prachtig inkijkje in hoe het Bildts is ontstaan. Maar tegelijkertijd walst de  geschiedenis onherroepelijk over de taal heen, en trekt het zich niets van de taal of ontstaansgeschiedenis aan. Maar: Het Bildts gaat niet verloren als de taalstatus er niet komt.”

Bildtse Post