Liefde is de wet

deur Gerard de Jong - Oflopene sundeg waar ik te gast bij Dala en Antxon, die hier feerderop in de enige straat fan Pasaia San Juan, Donibane, weune. Te gast waren ok Imanol en Eskarne, ok ’n stel út dut  ouwe fissersdorpy. Alle fier hadden se fanôf myn kommen belangstelling toand in mij, ’t Bildts en ’t Bildt.

An de oprechthyd derfan hew ik nooit twifeld, al froeg ik mij wel ôf at ’t ’wij motte de freemdeling hier goed opfange’- belangstellend waar, of at ’t dieper gong. ’t Bleek wel deeglik ’t leste. Se hadden mij noaden foor lunch. Ik weet onderwilens maar al te goed dat dat   betekent dat je de halve dâg kwyt binne (al is ’kwyt’ hier seker niet ’t goeie woord). ’n Lunch duurt – seker in ’t weekeand – soamaar fan 14.00 ant 18.00 uur. Fooral at je in goed geselskap  binne, at ’t klikt. De tafel ryklik fol met allerhande happys, salade, fis, hin út de oven, en súkkelarytaart toe. Met wyn d’rbij ferstrykt de tiid dan gau.
Dala is gyn Baskise, maar Amerikaanse. In de jaren ’70 raisde se deur Europa. In de train fan Barcelona na San Sebastián kwam se Antxon teugen, telg út ’n fissersgeslacht. ”’t Waar soa’n hippy doe, ik fon ’m drekt leuk,” saai se. Se ferroilde The States foor Donibane, en 45 jaar later weune se hier nag, in ’t dorpy der’t Antxon opgroeide. Tidens ’t etentsy krijt Dala ’n  appbericht fan ’n frynd út Katalonië. Wij sien tenks op ’n foto. Ik dink eerst nag dat ’t om ’n militêre parade gaat, soa’t wij die in Nederland kinne. Maar dat blykt ’t niet te wezen. De Spanjaarden late soa nou en dan hur tenks even sien, in autonome regio’s soa-as Katalonië en Baskelând. ”Om even sien te laten wie’t de baas is,” hoor ik fernúvverd an. Pakes, beppen, ommes, tantes, hait en mim: alle fier hewwe se wel ferhalen over hoe’t se op de flucht mosten, foor Franco’s rezjym in Madrid. Meskien binne derom Imanol en Eskarne ok soa beraisd, dink ik. Se binne in India weest, Koerdistan, Geörgie, en gaan aansen naar Armenië. Die plakken trekke hur an. Je hoeve gyn geskidenis studeerd te hewwen werom dat soa is. ”Oh,” fersuchtte se alle fier, ”’t Is nou soafeul beter. De ETA het de wapens inleverd. ’t Is feul beter leven hier nou.” En dos laat dat app-bericht mij niet los.
Dînsdeg waar ik de hele dâg op stap met fier andere Basken. ’n Nijere, jongere generasy. ’t Waar ’n útstappy fan ’t Other Words/Oare Wurden projekt. Idoia Noble, myn onfermoeibere, enthoesjaste kontaktpersoan, en drie Baskise skrivers/dichters die’t in ’t kader fan dut projekt ok naar ’t búttenlând weest binne, of nag gaan. Wij gongen na Bermeo, ’n idillys plakky an de kust soa’t d’r hier ontelber feul fan binne, al is gyneen ’t selde. Ekaitz waar de pionier, eerste Bask in dut projekt.
Hij gong na Slovenië, wint in Baskelând niet-mislike prizen met syn skriven, werkt in ’n kroechy dat over de oaseaan útsiet en skryft tussendeur an nij werk. Yoseba: hij gong foor Other Words na Dublin, Ierlând. Stopte fanwege besúnnigings tidens de krisis met syn akademys werk en geeft les op ’n skoal, en skryft.
En Beatriz: sij het forige week te horen kregen dat sij de útferkorene is foor de folgende Other Words-ronde. Ok sij mâg na Maribor, Slovenië. Se is dichter, nag maar 26 jaar maar het sont hur 16e al meer fan de wereld sien dan ik ooit sien sil. Sjina, Londen, Italië. Se noemt hursels met recht ’n nomade. ”Elke keer at ik foor korte tiid weer even thús bin,  eer ik weer soafeul meer over myn aigen Baskelând, en realiseer ik my dat d’r soa’n bitsy fan weet.” Wij satten nag gyn uur in de auto na  Bermeo toe, of ’t gong al over de groate, belangrike thema’s fan ’t leven. Idintiteit, taal, polityk. Soa gaat ’t altyd hier. Ok met de jongere generasy. Se lere niet over Franco op skoal, begryp ik. ’t Wort ferpakt in wollige taal, wilens ’t de Basken – oud en jong – definieert.
Ik fertel over ’t app-bericht, de foto met de tenks, en fraag mij ôf at dat útsonderlik is. Ik blyk ’n beerput open te trekken. Ferhalen over ’n simpele knokpertij op straat, na ’t útgaan, werbij de Bask foor ’n klap tun de harses seuventyn jaar in de sel krije kin. Want: ’n ”terroristise daad”, soa wort sait. Wilens ’n Spanjaard foor ’t selde fergryp d’r met ’n boete ôfkomt. De ’Guardia Civil’, de militêr organiseerde plisy, die’t in Baskelând niet eens ’n offisjele status het, patroeilleert hier geregeld. Laat hur sien. Laat sien: speul niet met ôns, Basken. En se houwe fooral Basken uren staande: moeilik doen. Traitere. ’t Is ’t Spaanse regeer dat sien laat: wij binne hier de baas, ferbeel jim fooral niks. Ik dink weer an de tenks.
Ok al deuze jongeren sêge, krekt as de ’ouweren’: ”’t Is feul beter dan at ’t weest het, feul beter!” Al deuze intimidasy sou mij poer make, razend. Maar ik begin te begripen dat ’t foor hur al ’feul beter’ is nou’t d’r niet weekliks tientallen Basken oppakt worre. Dat d’r gyn staat fan oorlog meer is. Dat is wînst. Al blyft ’t ferlangen naar onôfhanklikhyd, ’Independentzia’, en spoie se op ’t regeer in Madrid, overblyfsel fan de Franco-tiid.
Hur optimisme ferbaast mij soms. Maar dan sien ik deuze mînsen: keihard werke om skrive of dichte te kinnen in de aigen taal, de wereld ôfraize om ’m begripe te willen, ferbânden te lêgen met ’t lot fan de Basken, en met folkeren die’t ’t ok niet bêst hewwe. Of simpelweg deur de liefde fan je leven te ontmoeten op ’n trainrais in Franco-Spanje. Je passy folge, hoe dan ok. Liefde is de wet – het gyn grînzen. Liefde is ’t eerste en leste woord.

Bildtse Post